Word Beschermer
Header afbeelding

Herstel Heide- en boslandschap Heidestein-Bornia

Heidestein, Bornia

Herstel Heide- en boslandschap Heidestein-Bornia

Over het project

Welke werkzaamheden worden uitgevoerd?

Omvormen bos naar open ruimte met een hoge biodiversiteit:

  1. Vellen van circa 12 hectare bos en afvoeren van hout. Monumentale vliegdennen, alle eiken en jeneverbessen worden gespaard (gekoesterd).
  2. Versnipperen en afvoeren van tak- en tophout.
  3. Verwijderen stobbes en plaggen van 6 hectare. De overige hectares worden niet geplagd, maar ontwikkelen zich richting heide door begrazing met de schaapskudde.
  4. Aanleggen natuurakker omgeven door walletje. Dit walletje wordt beplant met meidoorn.
  5. Aanleggen tijdelijk akkertje. Beide akkertjes worden door een laag hekwerk beschermd tegen schapenvraat.

Om het bestaande bos te versterken, worden in ruim 20 hectare bos op Bornia diverse boomsoorten aangeplant (18.500 bomen) met goed verteerbaar strooisel. Dat bevordert de biodiversiteit en vermindert de verzuring van de bosbodem.  Al met al wordt het bos daarmee klimaatadaptiever, een actueel vraagstuk dat recent veel in het nieuws is geweest. De aanplant vindt plaats in het najaar 2020.

Waarom worden deze werkzaamheden uitgevoerd?

Omdat heel veel planten en dieren die afhankelijk zijn van heide en stuifzand zeldzaam zijn geworden en een helpende hand hard nodig hebben. Als Utrechts Landschap hebben wij de verantwoordelijkheid om deze soorten voldoende ruimte te bieden. De kansen in dit gebied zijn voor de provincie Utrecht uniek.

Het doel kan worden samengevat als: voedsel, rust en ruimte:

  1. Door de aanleg van een natuurakker, rijk aan insecten, ontstaat een waardevolle voedselbron voor vogels die broeden in de heide, boomheide en het stuifzand. Ook voor bosvogels en vleermuizen vormt deze akker een belangrijke voedselbron.
  2. Door de aanleg van tijdelijke, kleine akkertjes. Hier word drie jaar geakkerd, waarna de braakliggende grond weer wordt begraasd door schapen. De bodem is net iets voedselrijker en minder gevoelig voor verzuring, waardoor er veel kruiden bloeien als nectarbron voor insecten (wilde bijen).
  3. Het project vindt grotendeels in een bestaand rustgebied, voor publiek afgesloten, plaatst. Door de grote populariteit van de bestaand heide op Heidestein is daar op veel plekken onvoldoende rust voor verstoringsgevoelige soorten. In de huidige situatie is er alleen een rustgebied bestaande uit bos en een halfopen stuifzandlandschap. Door aan dit rustgebied ook heide, heischrale vegetaties en een akker toe te voegen ontstaat er een completer landschap, geschikt voor verstoringsgevoelige, kritische vogelsoorten zoals nachtzwaluw en grauwe klauwier.

Wat voor bos/ bomen wordt er weggehaald?

Het grootste deel (2/3) van het bos/bomen dat wordt weggehaald heeft een geschiedenis van productiebos: het is in de jaren 60 van de vorige eeuw aangeplant tbv houtproductie. Het betreft een monocultuur van grove dennen, met een leeftijd van 60 jaar. De bodem is t.b.v. de aanplant omgewoeld en geploegd: er is geen oude bosbodem. In het andere deel staan monumentale vliegdennen die worden vrijgezet.

Klimaat – CO2 - boscompensatie

Waarom worden er bomen weggehaald ten tijden van een klimaatcrisis?

Naast een Klimaatcrisis is er ook sprake van een biodiversiteitscrisis. Als we niets doen verdwijnen veel soorten voorgoed uit de Provincie Utrecht en Nederland. Beide crises hebben aandacht nodig. Utrechts Landschap heeft in de eerste plaats als doel natuur in de Provincie Utrecht duurzaam te beschermen. Dat betekent dat we op sommige plekken bos omvormen naar open ruimte om zeldzame soorten te kunnen behouden. Aan de andere kant zien we volop kansen om het areaal bos in de provincie Utrecht te vergroten en dragen wij graag bij door aanplant van nieuw soortenrijk bos.

Het hout wordt zo duurzaam mogelijk ingezet. Daarmee wordt bedoeld: zo hoogwaardig mogelijk. Dat betekent dat de CO2 lang wordt vastgehouden in het product dat van hout gemaakt wordt. Alleen tak- en tophout wordt versnipperd. 

Hoe werkt het nu precies met CO2 opslag door bomen?

Bomen halen CO2 uit de lucht en zetten dat via ingewikkelde chemische processen om in suikers, waardoor de boom kan groeien. Overigens wordt ook in de bosbodem veel koolstof in de vorm van organisch materiaal vastgelegd.

Er wordt op dit moment veel onderzoek gedaan naar koolstofvastlegging in verschillende vormen van beheerd en onbeheerd bos. Wat wel duidelijk is dat geen beheer in de meeste Nederlandse bossen de komende eeuw resulteert in maximale koolstofvastlegging. Dit komt omdat de Nederlandse bossen relatief jong zijn. Bij het afsterven van bomen (aftakelingsfase bos) komt weer CO2 vrij.

Compenseert Utrechts Landschap het gevelde bos elders in de Provincie?

Nee niet 1:1. Daarvoor hebben we niet voldoende ruimte, omdat waardevolle open landschappen niet met bos ingeplant kunnen worden. Waar kansen liggen pakken we die meteen.

Waarom compenseert Utrechts Landschap het gevelde bos niet elders in de provincie?

De grond die we in eigendom hebben heeft vaak een hoge natuur, cultuurhistorische en landschappelijke waarde, waardoor bosaanplant daar niet mogelijk is. Of het is al bos: ruim de helft van het eigendom van UL is betreft bossen (3100 ha).

Utrechts Landschap is een groot voorstander van meer en soortenrijk bos in de Provincie Utrecht. Wij zien grote kansen in het Kromme Rijngebied en de Gelderse Vallei. Bossen op deze rijkere gronden groeien relatief snel (en leggen daarmee veel CO2 vast) en hebben een hoge biodiversiteit. In de Gelderse Vallei zien we goede mogelijkheden voor herstel kleinschalig cultuurlandschap met veel houtwallen en bosjes: ook dat zijn bomen.

Daarnaast kan ontwikkeling van nat bos in het veenweidegebied dubbel bijdragen aan de CO2 problematiek: door het opzetten van het waterpeil vermindert de uitstoot door verdroging van het veen en de bomen dragen bij aan vastlegging. Vanuit de Klimaatenveloppe Bos (van LNV) gaan wij, samen met de Provincie, verkennen wat de mogelijkheden hiervoor zijn. 

Biodiversiteit/soorten

Wat zijn de consequenties voor de in het bos levende soorten?

Het om te vormen bos is intensief onderzocht op het voorkomen van beschermde en/of zeldzame planten en dieren. Gebleken is dat in dit jonge productiebos (max. 60 jaar oud) weinig beschermde en geen zeldzame soorten aanwezig zijn. Buiten het plangebied is dit wel het geval met onder andere nestbomen van de zwarte specht en ransuil. De werkzaamheden blijven tenminste 50 meter weg van deze bomen. Deze bosrandsoorten profiteren van de natuurontwikkeling. In een samenhangend bos-heidelandschap kunnen bos en heide elkaar qua biodiversiteit versterken. Veel bossoorten zijn eigenlijk bosrandsoorten en ook veel soorten van heide zijn afhankelijk van geleidelijke overgangen naar bos en open bos.

De werkzaamheden vinden plaats onder begeleiding van een ecoloog. Er zijn enkele hazelwormen en zandhagedissen aangetroffen (beide beschermd). Deze komen geconcentreerd op een locatie voor (langs een pad). De locatie wordt afgezet en niet betreden met de harvester.

Bos heeft toch ook een hoge natuurwaarde?

Ja, bos heeft ook een hoge natuurwaarde. Maar het is goed om te beseffen dat veel bos op de Heuvelrug jong is en bestaat uit eerste/tweede generatie na de heide ontginning. Ook het bos in het plangebied is jong. Dit jonge bos heeft vaak nog een lage biodiversiteit en een slecht ontwikkelde bosbodem. Juist een samenhangend bos-heidelandschap zorgt voor een hoge biodiversiteit waarvan zowel soorten van het heide- als het boslandschap profiteren.

Overig

Kan ik in het gebied wandelen als het klaar is?

Het gebied is nu een rustgebied. Ook na inrichting blijft dat zo: het is hier van belang dat er een voldoende groot gebied ontstaat waar rust, ruimte en voedsel is voor de beoogde soorten. Veel diersoorten van open landschappen zijn extra gevoelig voor verstoring. Mogelijk organiseert Utrechts Landschap in de toekomst begeleide excursies in het gebied: dat is afhankelijk van hoe het zich ontwikkelt. 

Op Heidestein & Bornia zijn wandelroutes van diverse lengte.